تکلیف شب خوب یا بد ؟
درباره تكليف شب، نظرات گوناگوني ارائه شده است. برخي آن را عامل فعاليت، تمرين، تثبيت و خلاقيت آموزشي تلقي نموده، بعضي آن را يك مصيبت ميخوانند و گروهي ديگر آن را عامل تزلزل خانواده و تضاد والدين ميدانند، افراطيون از آن به عنوان يك هيولاي تربيتي كه عامل ضايعكننده تمايلات، رغبتها و استعدادها در عصر موج سوم (عصر كامپيوتر و الكترونيك) است، ذكر كرده، آن را عامل اساسي شكنجه رواني محصلان ميدانند.۱
مطالعات نشان ميدهد كه از نظر قدمت تاريخي انجام تكليف شب مترادف با آغاز آموزش بوده است.
در كشور ما نيز تكليف شب از گذشته تا به امروز جايگاه سنتي و ارزشي خود را حفظ كرده است. در حالي كه در بسياري از كشورها به ويژه در مقطع ابتدايي تكليف شب مورد سؤال قرار گرفته و يا به طور كلي حذف شده و يا اگر تكليفي به دانشآموزان داده ميشود، بيشتر اختياري و يا تداوم فعاليتي است كه در كلاس شروع شده و دانشآموزان در خانه آن را ادامه ميدهند.
تحقيقات انجام شده درخصوص تكليف شب بيانگر اين واقعيت است كه اجراي تكليف شب، موجب محروم ماندن دانشآموزان از فعاليتهاي دلخواه آنان در خانه نظير، مطالعه كتب غيردرسي، كارهاي ذوقي، تماشاي تلويزيون، استراحت، بازي با خواهر و برادر و ديگر همبازيهايشان ميشود.
به طوري كه كودكان در طول سال تحصيلي مجبور به انجام تكاليف داده شده در خانه هستند و به عبارت ديگر آنان رنگ آسايش و آرامش را نميبينند. از طرف ديگر بيشتر معلمان موافق با اجراي تكليف شب هستند.
زيرا آنان اعتقاد دارند كه در ساعات كار مدرسه، نميتوان تمام مطالب كتابها را به تكتك دانشآموزان آموخت و لذا مطالبي كه فرصت يادگيري آنها در كلاس درس ميسر نيست، به صورت تكليف شب به دانشآموزان داده ميشود تا در خانه به انجام آن مبادرت ورزند. بنابراين معلمان مدافع انجام تكليف شب در خانه هستند و آن را به عنوان يك مساله حياتي در فرايند تعليم و تربيت ميدانند.
از آنجايي كه گروههاي مختلفي (معلمان، دانشآموزان و اولياي دانشآموزان) درگير آن هستند، تكليف شب هنوز به عنوان يك موضوع روز مطرح بوده و طيف وسيعي از افكار و عقايد مختلف و گاه متضادي را دربرميگيرد.
آيا تكليف شب واقعاً به يادگيري دانشآموزان كمك ميكند؟ آيا تكليف شب بر پيشرفت تحصيلي موثر است؟ برخي از مطالعات رابطه ميان پيشرفت تحصيلي و تكليف شب را نشان ميدهد و بعضي ديگر از مطالعات بيانگر هيچ ارتباط قابل توجهي در اين خصوص نيستند، معذالك نقش تكليف شب به عنوان يك حلقه ارتباطي ميان خانه و مدرسه انكارناپذير است و تكليف شب ميتواند به عنوان يك وسيله براي ارتباط آكادميكي و فراسوي آن مابين والدين و شاگرد و معلم به كار گرفته شود و اگر تكليف شب با عنايت به بافت و زمينههاي يادگيري در هر منطقه صورت گيرد ميتواند به عنوان يك تجربه مفيد يادگيري در فرايند تعليم و تربيت به حساب آيد.
هم چنين تحقيقات انجام گرفته توسط فرايزن (۱۹۷۹(Frisen-، استروتر (۱۹۸۹(Strother-، ميريو (۱۹۸۸(Meiriew-، كوپر (۱۹۸۵(Cooper-، دوويل و باربر (۱۹۹۱(Deville, Barber- نشان ميدهد كه تكليف شب براي كودكان خردسال سودمند نيست، بلكه بر عكس اثرات منفي تكليف شب براي اين گروه از دانشآموزان مورد توجه بوده است.
محققان در عين حال از افزايش تكليف شب، براساس سن دانشآموزان و سطح توانايي آنان، حمايت ميكنند و بر سودمندي اين وظيفه آموزشي و اثر آن در بهبود عملكرد تحصيلي دانشآموزان سالهاي بالاي دبيرستان، مشروط بر اينكه حجم و مدت زمان تعيين شده براي انجام تكاليف با توانايي و تمايل دانشآموزان متناسب باشد، تاكيد ميورزند.۲
تكليف شب ميتواند كودكان را به دروغگويي عادت دهد. مريض بودم، ميهمان بودم، عزاداري رفته بودم، عروسي بودم، دفترم را گم كردهام، مادرم نگذاشت بنويسم، زماني كه دانشآموز تكاليف خود را انجام نداده و يا ناقص انجام داده باشد و به معلم دروغ بگويد. ممكن است تكليف شب اگر با اجبار باشد، دانشآموز را از مسير اصلي يادگيري كه با آرامش خاطر و آسودگي بايد صورت گيرد، منحرف سازد و تكاليف را با عجله و شتاب انجام دهد. از طرف ديگر برخورد معلمان با انجام ندادن تكليف شب و يا ناقص انجام دادن آن به صورت سرزنشهاي تند بوده و ممكن است اين برخورد در حضور ديگر دانشآموزان و در سر كلاس صورت گيرد. معمولاً برخورد معلمان با اين نوع دانشآموان به صورت ارجاع دانشآموز به دفتر مدرسه، گزارش كتبي يا تلفني به والدين، دعوت والدين به دفتر مدرسه، كسر نمره و خواستن توضيح در ارتباط با انجام ندادن تكليف شب است.
تكليف شب ممكن است به ايجاد خشونت در منزل منجر شود. واكنش والدين درخصوص اكراه دانشآموز در انجام دادن تكليف شب غيراصولي و منطقيتر نباشد، نظير، سرزنشهاي تند، تحقير كردن و احياناً با تنبيه بدني توام باشد و به طور كلي والدين با روشهاي گوناگون سعي در تنبيه و يا خرد كردن شخصيت كودك مبادرت مينمايند و جوّ آرام خانواده را تبديل به ميدان نبرد در بين اعضاء خانواده بنمايند.
در مواردي نيز والدين در انجام تكاليف به كودكان كمك ميكنند و يا تكاليف را شخصاً خود انجام ميدهند.
بهتر است والدين آنها را راهنمايي كرده و توضيحات لازم را درخصوص مطلب مورد نظر بدهند.
والدين ميتوانندبا فراهم آوردن محيطي آرام براي دانشآموز ، وي را در مطالعه و انجام تكاليف ياري كنند. كمك اضافي توسط والدين به كودكان نميتواند در پيشرفت تحصيلي آنان موثر باشد، زيرا دانشآموز تنها ميتواند با يك مربي كار كند كه همانا معلم كلاسي وي خواهد بود.
توصيههاي لازم درخصوص تكليف شب به معلمان
تكليفها حتماً با آنچه تدريس ميشود ارتباط داشته باشد، در غير اين صورت احتمال پيشرفت در برنامه درسي وجود ندارد.
براي تكليف در خانه برنامهريزي دقيق داشته باشيد، در مورد تكليفها با دانشآموزان بحث كنيد و اگر ضرورت بحث ايجاب كرد نوع تكليف را تغيير دهيد.
تكليف بايد دانشآموزان را به تفكر، طرحريزي و مسالهگشايي مناسب با وضعيت او و موضوع مورد نظر وادارد.
دانشآموز خود را ملزم به درست انجام دادن تكليف نمايد و براي تكليف نادرست تاثير منفي قائل شويد، به اين منظور كه نحوه انجام تكليف در نمرهگذاري دخالت دارد.
نظر خود را به طور شفاهي يا كتبي در مورد تكاليف كامل شده ابراز كنيد.
در صورت لزوم از والدين دانشآموز بخواهيد در نظارت بر انجام تكليف خانه فرزندانشان با شما همكاري كنند.
اگر دانشآموزان از خانوادههاي بسيار كمدرآمد براي انجام تكليف خود مكان مناسبي نداشته باشند، حل اين مشكل برعهده شما و بخش اداري مدرسه است.
تكاليف درسي نبايد جنبه تحميلي داشته باشد، بلكه با بيان دلايل وجودي آن ارائه گردد.
نحوه برخورد معلم در تعيين تكليف بايد طوري باشد كه موجب اضطراب دانشآموز نشود.
توصيه ميگردد كه تكليف شب نبايد به عنوان وسيلهاي جهت تنبيه قلمداد گردد. زيرا در اين صورت تكليف موجب ركود ذهني، بيزار شدن، خستگي روحي و عاطفي و محروم شدن از اوقات فراغت شاگردان ميشود.
تكليف شب با يك شكل و ابعاد معين براي تمام دانشآموزان كلاس ضروري نيست. زيرا دانشآموزاني هستند كه در تمام دروس پيشرفت بالايي داشته و نياز به انجام تكليف شب ندارند. بنابراين بهتر است تكليف شب براي دانشآموزاني كه در يكي از درسهاي خود پيشرفت ندارند، داده شود.
حجم تكليف شب و مدت زماني كه دانشآموز در اختيار دارد متناسب باشد. ممكن است در بعضي از خانوادهها به علت شلوغي و رفتوآمدهاي بيشتر، زمان لازم براي انجام تكاليف در اختيار دانشآموز نباشد. مسلماً دانشآموز در انجام تكاليف با مشكلات پيشبيني نشده در خانه مواجه گردد.
۱۳) جايگاه تكليف شب در آموزش مشخص شود. بدينمعنا كه انجام تكليف شب برنامه آموزشي اجباري است يا خير؟ و اگر اجباري است، اقدامات لازم صورت گيرد و ساعاتي در برنامه هفتگي براي انجام تكاليفي كه نياز است گنجانده شود.
تحقيقات لازم درخصوص تاثير تكليف شب در بهبود و پيشرفت دانشآموزان انجام گيرد و در صورت مثبت بودن مشخص گردد كه به چه ميزان بايد به دانشآموزان تكليف شب توصيه شود.
منابع:
۱) فصلنامه تعليم و تربيت، شماره ۳۰، ص ۲۹
۲) فصلنامه تعليم و تربيت، شماره ۳۸، ص ۳۱
منبع: وزارت آموزش و پرورش ايران
موضوع: روشهاي غلبه بر مشكلات
